نسخه قابل چاپ

ارسال توسط ايميل به دوستان

دکتر رضا آذين

پيشنهاد همايش يکصدمين سال شکوفايي و توسعه صنعت نفت در ايران

مقدمه: نام ايران به عنوان اولين کشور واقع در منطقه خاورميانه که در 98 سال پيش به نفت رسيد، در تاريخ جهان ثبت شده است. البته موضوع اکتشاف و بهره برداري از نفت خام در ايران از حدود 25 سال پيش از آن و از آغاز دهه1260 مطرح گرديد. دوران حکومت سلسله قاجار که با انقلاب صنعتي وگسترش سرمايه گذاري خارجي درکشف و استخراج منابع و ذخايرطبيعي روبه رو بود، خيل سرمايه گذاران، شرکت هاي خارجي و دولت هاي ممالک پيشرفته را در پيش روي خود مي ديد که براي کسب منافع بيشتر، به نفوذ درکشورهاي دور دست و برخوردار از ذخاير طبيعي مي انديشيدند و به بهانه فراهم آوردن زمينه هاي رشد و پيشرفت، راهي آن کشورها مي شدند. ايران در دوران قاجار کم وبيش کانون رفت وآمدهاي معامله گران بزرگ خارجي دربخش ذخاير نفتي قرار گرفت. از نخستين امتيازهاي نفتي که در دهه ششم سده13 هجري در ايران نصيب خارجيان شد، امتياز هوتز و رويتر بود که هريک به دلايلي پس از مدتي، الغا و از درجه اعتبار ساقط شد. فعاليت ها به منظور اکتشاف نفت در ايران با رايزني هاي "آنتون کتابچي" رئيس وقت گمرکات ايران با سرمايه دار معروف انگليسي، "ويليام ناکس دارسي" ادامه يافت. با عقد قرارداد ميان دارسي و دولت ايران، عمليات اکتشاف نفت به طور رسمي از سال 1279 شمسي آغاز گرديد. "امتيازنامه دارسي مشتمل بر18 فصل بود که مهم ترين فصل هاي آن عبارت بودند از: برخورداري صاحب امتياز از حق انحصار لوله ها از چاه هاي نفت تا خليج فارس، معافيت از پرداخت ماليات و حقوق گمرکي، واگذاري اراضي باير موردنياز به صاحب امتياز به طور رايگان، حفظ امنيت و اجراي مقاصد اين امتياز از سوي دولت ايران، تأسيس يک يا چند شرکت ظرف حداکثر دوسال از سوي دارسي براي انتفاع از امتياز، واگذاري معادن نفت شوشتر و قصر شيرين و دالکي بندربوشهر، پرداخت20 هزارليره به صورت نقد و 20 هزار ليره به صورت سهام به دولت ايران پس از گذشت يک ماه از زمان تأسيس شرکت استخراج اوليه، شرايط ابطال قرارداد، نحوه حل وفصل اختلافات احتمالي ميان طرفين قرارداد."(1)
اولين نشانه هاي نفت در چاه حفر شده در منطقه " چاه سرخ" در غرب ايران ديده شد، ولي با قطع جريان از اين چاه، عمليات در اين منطقه متوقف گرديده وسايل و ادوات به جنوب غرب (منطقه شردين و بعدا ميدان نفتان) در مسجد سليمان حمل شده دور جديد عمليات آغاز گرديد. بالاخره پس از چهار سال تلاش شبانه روزي و در شرايطي که از يک سو دستور سرمايه گذاران انگليسي و اسکاتلندي حامي پروژه مبني بر توقف عمليات و جلوگيري از صرف هزينه بيشتر در راه بود و از سوي ديگر تنها دو روز به پايان مهلت اعتبار امتياز نامه اعطايي شاه ايران به دارسي باقي مانده بود، فوران نفت از چاه مسجد سليمان در سحرگاه 5 خرداد 1287 شمسي آغاز شد. بنابر اين، " موج نفت" که از آغاز دهه1260 موج نفت در پديد آمد، "تا چند دهه بر اوضاع سياسي، اقتصادي تأثير گذارد و شرايطي ايجاد کرد که برون رفت از آن بسيار دشوار بود. اگر خوزستان با فوران شگفتي آور ماده حياتي نفت روبه رو نمي شد، هرگز چنين موج بلندي درتاريخ سياسي ايران در نمي گرفت."(1) صنعت جديد شکل گرفته در ايران تنها يک صنعت نبود، بلکه نقطه عطفي در زمينه هاي صنعتي و فني، اقتصادي، اجتماعي، سياسي، ... به شمار مي رفت که مبداء بسياري از جنبش ها و خيزش هاي جامعه ايران گرديد و نقش موثر و تعيين کننده در گذرگاه هاي حساس ايفا نمود. به عبارت ديگر، "نتايج فعاليت هاي کتابچي تبديل به کسب و کاري در سطح جهاني گرديد که ابعاد تاريخي پيدا کرد و معامله اي که صورت گرفت، عصر نفت را در خاورميانه بنيان گذارد و سرانجام آن منطقه را به صورت مرکز اهداف و نيات سياسي و بين المللي در آورد و به خود ايران نيز اهميت و برجستگي ويژه اي بخشيد که از زمان امپراطوري هاي پارسيان و اشکانيان بي سابقه بود" (2).   
حيات صنعت نفت ايران در خوزستان آغاز شد، اما در محدوده اين استان باقي نماند. به موازات پيشرفت فناوري و اکتشافات منابع جديد انرژي، نياز صنعت نفت به صادرات، گسترش صنايع ساخت مصنوعات مشتق از نفت (پتروشيمي) همچنين اکتشاف و گسترش کاربري گاز طبيعي به عنوان جايگزين نفت، نقش استان بوشهر در اين صنايع روز به روز پر رنگ تر شد. به طوري که امروز استان بوشهر به دليل دارا بودن موقعيت استراتژيک در خليج فارس و ذخاير هيدروکربني (نفت خام و گاز طبيعي) در خشکي و فراساحل، داراي اهميت فوق العاده اي در بخش نفت، گاز و پتروشيمي در سطح کشور مي باشد. وجود ميادين نفتي در مناطق خشکي و فراساحل، احداث تاسيسات شاهراه خطوط لوله و تلمبه خانه انتقال نفت صادراتي در بندر گناوه، همچنين اسکله هاي صادرات نفت خام در جزيره خارگ موجب شده تا استان بوشهر از نيم قرن پيش تا کنون به عنوان يک نقطه اصلي و حياتي توليد و صادرات نفت خام فعاليت نمايد، به طوري که عمده نفت خام توليدي در مناطق خشکي و فلات قاره استانهاي خوزستان، کهکيلويه و بوير احمد و بوشهر از طريق خطوط لوله به بندر گناوه منتقل مي شود و از آنجا به جزيره خارگ جهت بارگيري و صادرات ارسال مي گردد. علاوه بر اين، عمده ميادين نفت سنگين کشور که با کاهش ذخاير متداول نفت در کشور، پتانسيل مناسبي جهت توليد در آينده به شمار مي روند در مناطق خشکي و فراساحل استان بوشهر واقع شده است. به موازات توليد و صادرات نفت خام، استان بوشهر داراي بيشترين ذخاير و تاسيسات فراوري و انتقال گاز طبيعي در کشور مي باشد. ميادين گازي نار، کنگان، پارس شمالي و پارس جنوبي که جملگي در استان بوشهر واقع شده است، بيش از 70 درصد ذخاير گاز طبيعي کشور را در خود جاي داده است. با توليد گاز از پالايشگاههاي گاز فجر در شهرستان جم و فازهاي 1 تا 5 پارس جنوبي در بندر عسلويه، سهم استان بوشهر در تامين گاز طبيعي مصرفي کشور به 70 درصد رسيده است و با تکميل عمليات ساخت و شروع بهره برداري از فازهاي بعدي پارس جنوبي، اين سهم در آينده به بيش از 80 درصد بالغ مي شود. در کنار تاسيسات مربوط به نفت و گاز، تاسيسات صنعت پتروشيمي در استان بوشهر از حدود 4 دهه پيش در استان بوشهر احداث گرديده است. نخستين واحد پتروشيمي استان در جزيره خارگ و در کنار کارخانه فلات قاره اين جزيره تاسيس گرديده است. همچنين، کارخانه NGL در بندر ديلم در استان بوشهر در شرف بهره برداري است. علاوه بر اين، در سالهاي اخير به موازات توسعه ميدان گازي پارس جنوبي، احداث 5 مجتمع پتروشيمي در منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس (بندر عسلويه) استان بوشهر در برنامه کاري شرکت ملي صنايع پتروشيمي قرار دارد.
به طور خلاصه، ذخاير، تاسيسات و کارخانجات صنايع نفت، گاز و پتروشيمي در تمامي مناطق استان بوشهر از شمالي ترين نقطه (شهرستان ديلم) تا جنوبي ترين نقطه (شهرستان کنگان) گسترده شده است و لذا استان بوشهر داراي موقعيت استراتژيک در زمينه صادرات نفت خام مي باشد، قطب صنعت گاز کشور محسوب مي شود و يکي از قطب هاي مهم صنايع بالادستي نفت و صنعت پتروشيمي در کشور به شمار مي آيد (3). با شروع به کار منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس در عسلويه و رشد فعاليت هاي صنعتي منطقه عسلويه، امروزه به جرات مي توان گفت که بندر عسلويه شاخص ترين نقطه عملياتي کشور از نظر تعداد، حجم و سرمايه گذاري پروژه هاي نفت، گاز و پتروشيمي به شمار مي رود. وسعت، ظرفيت و اهميت بهره برداري از ميدان گازي پارس جنوبي و مزيت هاي بالقوه راه اندازي به موقع مراحل توسعه اي از هرحيث براي کارشناسان، دست اندرکاران نظام، دولت و مجلس کاملا روشن است، تا جايي که مقرر شده در طول برنامه چهارم توسعه مبلغ 76000 ميليارد تومان جهت سرمايه گذاري در حيطه صنعت نفت و 20000 ميليارد تومان به طور خاص در بخش گاز تخصيص يابد. منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس که در سال 1377 به منظور استفاده از نفت و گاز حوزه پارس جنوبي و انجام فعاليت در زمينه هاي نفت، گاز و پتروشيمي تاسيس گرديده است، به عنوان بازوي نظام در هماهنگي و نظارت بر فرايند تبديل گاز ميدان پارس جنوبي به محصولات صادراتي، تامين سوخت مصرفي کشور، تزريق به چاههاي نفت، گسترش صنايع پتروشيمي، عمل نموده است. امکانات منطقه ويژه همچون بندرگاه، پايانه، نيروگاه، آب شيرين کن، ابنيه خدماتي و رفاهي، ... در خدمت سرمايه گذاران و صنعتگران فعال در منطقه عسلويه مي باشد.
ضرورت و اهميت برگزاري همايش سده شکل صنعت نفت
تاثير چشمگير صنعت نفت بر کليه تحولات صنعتي، اقنصادي، اجتماعي، فرهنگي، سياسي،... کشور براي همه کارشناسان، مديران و دست اندرکاران نظام جمهوري اسلامي امري روشن و مبرهن است. تحليل اجتماعي، تاريخي بسياري از وقايع تاريخ معاصر بدون در نظر گرفتن صنعت نفت ايران کامل نيست. طرح مباحثي مانند تحولات منطقه اي و امنيت انرژي، مديريت تکنولوژي و انتقال تکنولوژي، نقش ايران  در بازارهاي جهاني انرژي، توسعه پايدار،... به طور کامل مرتبط با صنعت نفت کشور است. با توجه به اين تاثير همه جانبه، ضروري است که نسل امروز بر آنچه در يکصد سال گذشته رخ داده اشراف يابد و گذشته را چراغ راه آينده قرار دهد. ارائه تحليل هاي تاريخي، علمي، اجتماعي تحولاتي که در يکصد سال گذشته بر پايه صنعت نفت در اين کشور رخ داده است، همچنين ، مزايا، معايب، فرصت ها و چالشهايي که صنايع نفت، گاز و پتروشيمي براي کشور داشته است، مي تواند به شناخت بهتر کارشناسان و مديران فعال در اين حوزه بيانجامد. به علاوه، آگاهي از اين تحولات براي اساتيد دانشگاه و دبيران که ارتباط تنگاتنگ با دانش آموزان و دانشجويان دارند بسيار حائز اهميت است. همچنين، اين امر در روشن نمودن اذهان دانشجويان و دانش آموزان که هم اکنون محصلند ولي در آينده نزديک در ارکان مديريت و تصميم گيري و تصميم سازي قرار مي گيرند بسيار مهم است. همه اين ها با برگزاري همايش سده آغاز حيات صنعت نفت در ايران ميسر است. بيان و تحليل اهميت، نقش و تاثير به سزايي که صنعت نفت بر اقتصاد، صنعت، فرهنگ، محيط زيست، توسعه، علم و فناوري و ساير وجوه کشور داشته است در اين همايش ميسر خواهد بود.
علاوه بر اين، توجه به زيرساخت هاي مورد نياز عصر دانايي (دانشگاهها، مراکز تحقيقاتي، دهکده دانايي، مراکز رشد علم و فناوري، پارک هاي علم وفناوري) و گذار از مرحله توسعه سرمايه محور به توسعه دانايي محور چندي است که در کشور مورد بررسي و برنامه ريزي واقع شده است. برگزاري اين همايش مي تواند به مراسمي نمادين جهت پرداختن به اين مهم از منظر نفت، گاز و پتروشيمي قلمداد شود.
 از سوي ديگر، مطابق آنچه در بالا ذکر شد، استان بوشهر هم اينک يکي از ارکان و پايه هاي نوسازي و توسعه صنعت نفت، گاز و پتروشيمي در کشور به شمار مي آيد. مجموعه سرمايه گذاري هايي که در 8 سال گذشته در استان بوشهر در اين صنعت صورت پذيرفته يا در دهه آتي صورت مي گيرد، بنا به اظهار دست اندرکاران و مديران ارشد وزارت نفت در تاريخ حيات اين صنعت بي سابقه بوده است. علاوه بر حجم سرمايه گذاري، ميزان بهره گيري از توان متخصصين داخلي در احداث مجتمع هاي صنعتي در عسلويه نيز قابل توجه و چشمگير است. اهميت استان بوشهر و منطقه عسلويه به حدي است که وزير نفت وقت در سخنراني خود در همايش سراسري "بندر عسلويه، قطب اقتصادي انرژي ايران" در سال 1379 از عسلويه به عنوان "تمدن صنعتي جديد" ياد نمود. از اين رو، برگزاري همايش سده صنعت نفت در استان بوشهر هارموني خاصي بين گذشته، حال و آينده صنعت نفت در کشور ايجاد مي نمايد. کسب آگاهي از تجربه يکصد ساله شکل گيري، شکوفايي و پويايي صنعت نفت کشور در منطقه عسلويه و در مجاورت صنايعي که تابلوي توسعه و نوآوري در اين صنعت به شمار مي آيد، مي تواند نقطه شروع خوبي براي چشم انداز توسعه اين صنعت به شمار آيد. در اين بين، ميزباني منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس در اين همايش اقدام علمي فرهنگي بسيار مهمي است که نام استان بوشهر و عسلويه را در تاريخ صنعت نفت ايران ماندگار مي سازد.
مخاطبين اين همايش شامل طيف هاي گسترده و متنوعي از جامعه مي شود که از سراسر کشور در اين مراسم حضور مي يابند. از جمله:
 مديران و کارشناسان صنعت نفت
 سياستگزاران، برنامه ريزان، مديران و کارشناسان بخش دولتي
 نماينده گان مجلس شوراي اسلامي
 مديران و کارشناسان شرکت هاي خصوصي
 دانشگاه ها، مراکز تحقيقاتي و پارک هاي علم و فناوري
 دانشجويان
 فرهنگيان و دانش آموزان
از اين رو، انتظار مي رود تا مديريت ارشد استان ضمن حمايت گسترده از طرح برگزاري همايش، زمينه هاي برگزاري شکوهمند و پربار آن را نيز فراهم آورند و افتخاري فرهنگي را نصيب استان گردانند.
پي نوشت ها:
1.تاريخ جهاني نفت، نوشته دانيل برگين، ترجمه غلامحسين صالحيار، ص 242، انتشارات اطلاعات، 1374
2.موج نفت، تاريخ نفت ايران از امتياز تا قرارداد، نوشته احمد راسخي لنگرودي، انتشارات اطلاعات
3 . سيماي صنعت نفت در استان بوشهر، رضا آذين و همکاران، صدا و سيماي مرکز بوشهر، 1385

پیش نیازهای تحقق سهمیه 50 درصد اشتغال بومی در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی بوشهر :: شماره ۵۶۴

علم و فن آوري در بوشهر و چند پيشنهاد :: شماره ۵۵۲

نوروز در بوشهر، دلوار و موزه رییسعلی دلواری :: شماره ۵۴۰

شتابزدگی در نفتی کردن فارس :: شماره ۵۳۵

ویژه: نگاهي به زندگي نامه علمي پرفسور مشفقيان :: شماره ۵۲۸